محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

200

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

شعر گاه زير خسروان « 1 » و گاه تخت اردشير * گاه نوروز بزرگ و گه بهار بشكنه بالانه - همان بالان مرقوم كه دالان باشد . و به عربى دهليز گويند . باقله - غلهء مشهور باشد . بامه - [ به وزن نامه ] در نسخهء ميرزا بمعنى دراز ريش باشد كه آن را بلمه نيز گويند . بته - [ به تاى قرشت به وزن پشه ] سنگى باشد كه بر روى آن چيزها صلايه كنند و آن را به تو نيز گويند . بسنده - [ به وزن رسنده ] يعنى كافى و تمام . مثالش حكيم فردوسى فرمايد : شعر بسنده كنم زين جهان مرز خويش * بداند مگر پايه و ارز خويش بسله - [ بسين و لام . به وزن بسته ] دانه ايست مانند ماش كه در ميان باقلا باشد و « 2 » در حوالى لرستان مانند عدس و باقلا پزند و خورند و آن را ملك « 21 » خوانند و به عربى خلر « 3 » خوانند [ بضم خاى معجمه و فتح لام مشدد و آخرش راء مهمله ] . كذا فى الاختيارات . بسوده - [ بفتح باء و دال و ضم سين مهمله ] بمعنى دست زده و لمس كرده و سوراخ كرده و ماليده باشد . كذا فى التحفه . مثال معنى اول خلاق المعانى فرمايد : بيت لعل ترا شبى بسودم من و هنوز * مىليسم از حلاوت آن گربه واردست و در نسخهء حسين وفائى [ بباء فارسى « 22 » ] آورده . بيرژه - [ بضم باء و سكون ياى حطى و راء مهمله و فتح زاى فارسى ] چيزيست مانند صمغ بغايت منتن « 23 » و بدبو كه آن را به عربى قنه گويند [ بكسر قاف و فتح نون مشدد « 4 » ] كذا « 5 » فى السامى و در فرهنگ صمغى « 6 » است مانند مصطكى سبك و خشك و صافى و بيرزد و بيرزى نيز گويند . برته - [ بتاى قرشت به وزن پرده ] مبارز تورانى . بزيچه « 7 » - [ بجيم فارسى . به وزن بريده ] بزغاله باشد . مثالش مسعود سعد گويد : بيت ازين بزيچهء « 7 » بسته « 8 » دهن چرا ترسى * كه هرگزش نه چرا خور بد و نه آبشخور بادپره - [ بفتح « 9 » باى فارسى و راى مهمله ] بمعنى تراشهء چوب باشد كه در وقت تراشيدن ريزد . بادره - [ به سكون و فتح دال و « 10 » راى مهملتين ] بمعنى پاچهء زير جامه باشد در نسخهء حليمى . بانه - به وزن و معنى عانه « 11 » كه زهار باشد . بالانده - يعنى جنبانده و متحرك ساخته . مثالش « 12 » حكيم سنائى فرمايد : بيت يك قصيده هزار جا خوانده * پيش « 13 » هر سفله ريش بالانده « 14 » بزادبرآمده - يعنى زنى كه بغايت پير « 15 »

--> ( 1 ) در ديوان منوچهرى : زير قيصران . ( 2 ) در « س » واو نيست . ( 3 ) « س » : خله . ( 4 ) « س » : مشدر . ( 5 ) « س » « ن » : و كذا . ( 6 ) « س » : صمعى است . ( 7 ) « س » « ن » : بريچه . ( 8 ) « س » : السته . ( 9 ) اين كلمه از « ن » است . ( 10 ) « دال و » در « ب » و « س » نيست . از « ن » است . ( 11 ) « س » : رعانه . ( 12 ) « س » : مثالش . ( 13 ) « س » : بيش . ( 14 ) ريش را لانده نيز آمده است بشاهد لغت « لانده » . ( 15 ) اصل : بير . ( متن تصحيح قياسيت ) . ( 21 ) ملك ، بالضم ، دانه‌اى باشد بزرگتر از ماش كه آن را پزند و خورند و جلبان نيز گويند . ( 22 ) يعفى : پسوده . ( 23 ) منتن - بدبو .